klarinet met bladmuziek

Als er een c op papier staat speel je op een piano de toets c en je hoort een c. Bij veel blaasinstrumenten ligt dat anders. Als je op een altsaxofoon de c speelt, hoor je een es. Een saxofoonpartij vertelt je dus niet welke klinkende toon je moet spelen, maar welke toon je moet pakken. De saxen horen bij de groep transponerende instrumenten.

Om muziek voor zulke instrumenten op te schrijven moet je kunnen transponeren. Transponeren doe je ook als je een nummer in een andere toonsoort wil spelen, bijvoorbeeld omdat sommige noten te hoog of te laag zijn om ze op een bepaald instrument te kunnen spelen. Transponeren is het overbrengen naar een andere toonsoort.

Transponerende instrumenten

In de huidige blaasorkesten zijn vier instrumentstemmingen aanwezig:

  • es instrumenten
  • bes instrumenten, in een harmonieorkest de grootste groep
  • c instrumenten
  • f instrumenten

Bij een transponerend instrument hoor je een andere toon dan je speelt. Voorbeeld: je speelt een G op een besklarinet maar je hoort een F, het instrument transponeert de toon een hele toon omlaag. Vroeger was de klarinet verkrijgbaar in een hele reeks verschillende afmetingen: van groot naar klein, voor de lage tonen en voor het hogere bereik. En elke afmeting transponeert naar een andere toonafstand. Op die manier kan de bespeler dezelfde vingerzetting gebruiken bij instrumenten met verschillende grondtonen. Het bestaan van verschillend gestemde klarinetten vindt zijn oorzaak in de verschillende timbres of klankkleuren en in het feit dat moeilijke grepen vermeden kunnen worden. De componisten schrijven in de partituur en de partijen de noten zoals de klarinettist ze leest en niet zoals ze klinken. Hierdoor kan de klarinettist elke klarinet bespelen zonder zelf te hoeven transponeren, dat heeft de componist al gedaan. Een noot betekent voor de speler niet een bepaalde klank, maar een bepaalde vingergreep.

Een voordeel is ook dat je altijd in dezelfde sleutel kunt lezen zonder een hoop hulplijntjes, of je nu een sopraansax speelt of een veel lager klinkende baritonsax, je leest altijd in de vioolsleutel.

Ook bijvoorbeeld de trompet, de saxofoon, de hoorn, de baritontuba en de besbas zijn transponerende instrumenten.

Het begrip 'klinkend'

Het begrip 'C klinkend' bijvoorbeeld, is niets anders dan een C die op een piano (C instrument) wordt gespeeld. We vergelijken in de volgende teksten dus steeds met de C die op een piano wordt gespeeld.

Eenvoudig gemaakt...

Om het voor blazers eenvoudig te maken, is er vroeger voor gekozen om bij instrumentenfamilies de grepen ten opzichte van een genoteerde toon gelijk te houden. Daarvoor heeft men de stemming van het instrument moeten aanpassen. Het meest duidelijk is dat bij saxofoons en klarinetten te zien:

sopraansax in Bes   esklarinet in Es
altsax in Es   besklarinet in Bes
tenorsax in Bes   altklarinet in Es
baritonsax in Es   basklarinet in Bes
bassax in Bes   contra-altklarinet in Es

 

Voorbeelden
De C van een dwarsfluit klinkt als een C op de piano. Dit is dus een C instrument.
De C van een altsaxofoon klinkt als een Es op een piano. Dit is dus een Es instrument.
De C van een besklarinet (de naam zegt het al) klinkt als een Bes op de piano. Dit is dus een Bes instrument.
De C van een F hoorn (waldhoorn) klinkt als een F op de piano. Dit is dus een F instrument.

Instrumenten die in C gestemd zijn:

  • C bastuba
  • fagot
  • dwarsfluit
  • hobo
  • trombone (eigenlijk een besinstrument, maar 'leest in C')

Instrumenten die in Bes gestemd zijn:

  • bariton / eufonium / tuba
  • bugel
  • cornet
  • besklarinet
  • trompet
  • flugelhorn
  • tenorsaxofoon
  • besbas

De klarinet, trompet en cornet klinken bijvoorbeeld een hele toon (grote secunde) lager dan de notatie aangeeft. De tenorsax klinkt negen tonen (octaaf + grote secunde) lager dan de notatie aangeeft.

Instrumenten die in Es gestemd zijn:

  • hoorn in es
  • baritonsaxofoon
  • esklarinet
  • altsaxofoon
  • altklarinet
  • esbas

Instrumenten die in F gestemd zijn:

  • hoorn in F (waldhoorn)
  • althobo

Op een rij

Om een en ander op een rijtje te krijgen, volgt hieronder als samenvatting een 'chromatisch' overzicht:

C-instrument Bes-instrument F-instrument Es-instrument
c d g a
cis/des dis/es gis/as ais/bes
d e a b
dis/es f ais/bes c
e fis/ges b cis/des
f g c d
fis/ges gis/as cis/des dis/es
g a d e
gis/as ais/bes dis/es f
a b e fis/ges
ais/bes c f g
b cis/des fis/ges gis/as
c d g a

Online cursus voor transponeren

Interactieve transponeer tabel

Pin It